Ortaçağ Gizem Tiyatrosu (Viyana Burgtheater’ın Sol Merdiven Sahanlığındaki Tavan Resmi)

Açıklama

1894 yılında Viyana sahne sanatlarını belgeleyen “Die Theater Wiens” de yayımlan bu gravür, Franz Matsch tarafından tasarlanmış, Wilhelm Woernle tarafından gravür hale getirilmiştir. Gravür, Viyana Burgtheater’ın yeni binasının sol taraftaki merdiven sahanlığında bulunan ve Avusturyalı ressam Franz Matsch tarafından yapılan tavan süslemesi olan “Die Mittelalterliche Mysterienbühne” yani “Orta Çağ Gizem Tiyatrosu” başlıklı kompozisyona dayanmaktadır. Orta Çağ gizem tiyatrosu ifadesi, özellikle Hristiyanlıkla ilgili kutsal hikayelerin, Hazreti İsa’nın yaşamı, çarmıha gerilişi, azizlerin hayatı gibi konuların sahnelendiği Orta Çağ’a özgü dini tiyatro oyunlarının sahnelerini tanımlar. Bu gravürde, Orta Çağ’a özgü dinsel tiyatro geleneğinin canlandırıldığı dramatik ve çok katmanlı bir sahne düzenlemesine sahiptir. Kompozisyon, Orta Çağ’ın mistik ve alegorik düşünce yapısını yansıtan, cehennem ve cennet güçlerinin insan ruhu üzerindeki mücadelesini görselleştiren bir "diablerie", yani şeytan oyunu sahnesini merkezine alır. Bu gravürün bulunduğu kitap olan “Die Theater Wiens” de bu gravürle ilgili yapılan açıklamalar şöyledir; “Bu sahne, ruhsal derinlikte karakteristik bir tasvirle dolu bir kompozisyondur. Bizi tam anlamıyla Orta Çağ’ın fantastik düşünce dünyasının ortasına yerleştirir. Sahne üzerinde herhangi bir "şeytanlık gösterisi" oynanmaktadır ya da daha doğrusu, cehennem ruhları ile göksel elçiler arasında tartışmalı ruhlar için verilen bir mücadele sahnelenmektedir. Bu, Pisa’daki Campo Santo’daki “Ölümün Zaferi” freskindeki benzer bir tasvirle yakından ilişkilidir. Komik ama korkunç görünümlü iblisler, adeta cehennemin ressamı Hieronymus Bosch’un betimlediği türdendir. Ayrıca Goethe’nin "Faust" adlı eserinin ikinci bölümündeki “kuru şeytanları” da hatırlatırlar. İblisler, çoktan bir kurbanı ele geçirmiştir: yere kapanmış ve dua etmekte olan bir kadın günahkarı kıyafetinden kuvvetle çekiştirmektedirler. Ancak tam o sırada, parlak zırhlar içinde, yüksek miğferli bir aziz-şövalye (muhtemelen Aziz Mihael) ortaya çıkar ve kadının üzerine kılıcını koruyucu bir şekilde uzatır. Aynı anda, elinde haç tutan beyaz kanatlı bir melek sahneye uçarak kurtarıcı biçimde yaklaşır. Bu göksel müdahale, cehennemin güçlerine karşı cennetin temsilcilerinin kazandığı ebedimücadeleyi temsil eder. Sahnenin arkasında, “dünyevi erdem ve günah hikayeleriyle boyanmış bir dekor duvarı” yer alır. Sahnenin sağındaki platformda, sahne dışında gelecek sahnelere hazırlanan bir grup kadın vardır. Bunlardan biri çıplaktır ve muhtemelen Havva rolünü oynayacaktır. İzleyici kitlesi, en ince ressamlık duyarlılığıyla işlenmiş olup, en etkileyici kostüm etütleri bu sahnede yeniden karşımıza çıkar. Kıyafetler, belli nedenlerle, özellikle örtünme gereği nedeniyle, Rönesans karakterine yaklaşmaktadır. Sahnenin önündeki Gotik korkuluğun hemen yanında, çocuğu iblislerin oyunlarından korkmuş bir anne, onu sakinleştirmeye çalışmaktadır. Ancak izleyici kitlesinin asıl ana figürleri sahnenin solundadır: kürk giymiş, başında bere olan yaşlı bir adam, sahneye dikkatle bakmakta ve her şeye sanki daha derin bir anlam yüklemektedir. Yanında güzel bir delikanlı durur, adam kolunu onun etrafına dolamıştır. Ön planda, seyirciye sırtı dönük olarak oturan gösterişli giysili ve süslü şapkalı bir kadın, yanında küçük bir kız çocuğu ile betimlenmiştir. Biraz daha kenarda, iki zarif kadın figürü dikkatimizi çeker: biri, edepli ve zarif bir genç kızdır, ellerini kucağında birleştirmiştir ve oyunu huşu içinde izliyor görünür. Diğeri, ellerini göğsünün önünde haç yaparcasına kavuşturmuş, şaşkınlıkla dolu bir ifade taşır. Yanlarında, yakışıklı ama küstah bir soylu genç, gösteriden ya da çevresindeki ortamdan eğleniyor gibi görünmektedir. Sahne alanının gerisinde, halktan izleyicilerin yer aldığı bir alan daha vardır. Bu alanın arkasında ise, Dürer tarzında bir manzara parçası göze çarpar: yana eğimli bir kayalık yükselti, üzerinde bir kale ve küçük bir şapel yer almaktadır.” Gravür, yalnızca dinsel bir temsili değil, aynı zamanda 19. yüzyıl sonu Avusturya’sında canlanan tarihselciliğin ve sembolizm etkisinin görsel bir belgesi olarak öne çıkmaktadır. Sahneye yerleştirilen figürlerin teatral duruşları, kostüm detayları ve mimiklerdeki dikkat, Franz Matsch’ın bu tasarımında yalnızca bir gösteriyi değil, dönemin ideolojik ve estetik yaklaşımlarını da yorumladığını göstermektedir. Tüm kompozisyon, izleyiciyi yalnızca dramatik sahnede değil, izleyenlerin duygusal tepkilerinde de bir anlam aramaya davet eder. Bu açıdan bakıldığında, "Orta Çağ Gizem Tiyatrosu", hem içerdiği ikonografik zenginlik hem de teatral anlatım diliyle görsel-işitsel bir ritüelin gravüre aktarılmış halidir.