Dördüncü Osmanlı Padişahı I.Beyazıd'ın (Yıldırım Beyazıd) Timur’a Esaretinin Erken Modern Avrupa'daki İmgesel (Alegorik) Tasviri

Açıklama

Bu küçük Almanca ahşap baskı gravür, 16. yüzyıl Avrupa tarih kitaplarında Yıldırım Bayezid’in Timur’a yenildikten sonra içine düştüğü durumu anlatmak için kullanılan en bilinen sembolik tasvirlerden biridir. Gravürde görülen kafesli araba, Avrupa’da Timur’un Bayezid’i küçük düşürücü bir şekilde esir ettiği yönündeki anlatıları görselleştirmek amacıyla oluşturulmuş hayali bir semboldür. Sanatçı, Bayezid’i tekerlekli bir “kafes vagon” içinde göstererek hem Timur’un gücünü hem de Osmanlı’nın yenilgisini Avrupalı okuyucu için çarpıcı bir sahne haline getirmiştir. Gravürdeki sahnenin kökeni, 1402 Ankara Savaşı’ndan sonra Bayezid’in akıbeti hakkında Avrupa’da hızla yayılan efsanelere dayanır. Oysa Osmanlı ve İslam kaynaklarında Bayezid’in zincire vurulup halk önünde dolaştırıldığına dair bir bilgi yoktur. Bu anlatı tamamen Batı literatüründe, özellikle de Osmanlı karşıtı propaganda metinlerinde ortaya çıkmış ve zaman içinde güçlenmiştir. 15. ve 16. yüzyıl Avrupalı tarihçileri, Timur’un zalimliğini ve “Türk tehdidinin kırılışını” daha etkili anlatabilmek için Bayezid’in esaretini sembolik bir düşüş hikayesine dönüştürmüştür. Gravürdeki kafes bu nedenle tarihsel bir gerçekliği değil, “düşman imparatorun aşağılanışı” imgesini temsil eder. Gravürdeki kompozisyon oldukça basittir. Geometrik çizgilerle oluşturulmuş bir kafes yapısı ve içine yerleştirilmiş, yarı uzanmış belirsiz bir figür ve figürün yüzü ve detayları kasıtlı olarak belirsiz bırakılmıştır. İzleyicinin bunun Bayezid olduğunu bilmesi beklenir, fakat gerçek bir portre sunulmaz. Bu yaklaşım, erken modern Avrupa’da Osmanlı hükümdarlarının birebir resimlerle değil, daha çok “ibret verici olaylar” ve “siyasi hikayeler” üzerinden temsil edilmesi geleneğinin tipik bir örneğidir. Tekerlekli kafes ise hareket ve teşhir anlamı taşır ve Bayezid’in Timur’un kampında gezdirildiğine dair efsanenin görselleştirilmiş hali olarak işlev görür. Bu yönüyle gravür, tarihsel gerçeklik sunmasa da Avrupa’nın Bayezid ve Timur hikayesini nasıl dramatikleştirdiğini, Osmanlı’nın yenilgisini nasıl bir “utanç ve çöküş” simgesine dönüştürdüğünü göstermesi bakımından oldukça önemlidir. Bu gravür Sebastian Munster tarafından yazılan Cosmographia Universalis … adlı kitap ilk olarak 1544 yılında yayınlanmıştır. Kitap yıllar içinde birçok baskı ve revizyondan geçerek 16. yüzyılın en önemli coğrafya ve tarih eserlerinden biri haline gelmiştir. Coğrafya, kartografya, doğa tarihi ve antropoloji alanlarında zengin bilgiler içeren kitap, yüzyıllar boyunca bilim insanları, kaşifler ve haritacılar tarafından yaygın olarak başvuru kaynağı olarak kullanılmıştır. Kütüphanemizde bulunan bu gravür Sebastian Munster’in Cosmographia Universalis …'nın 1628 tarihli Almanca baskısında yayınlanmıştır.