Dördüncü Osmanlı Padişahı I.Beyazıd'ın (Yıldırım Beyazıd) Erken Modern Avrupa’daki Hayali Tasviri

Açıklama

Bu Almanca ahşap baskı gravür, başlığında yer alan “Bajazet der vierdt Türkisch Keyser.” ifadesiyle, Avrupalı erken modern tarihçilerin Yıldırım Bayezid’i Osmanlı’nın “dördüncü imparatoru” olarak sınıflandırdığı geleneğe aittir. Gravür, 16. yüzyıl Alman-İsviçre kökenli Türckenbücher (Türk kitapları) literatüründeki hükümdar portrelerinin tipik bir örneğidir ve Bayezid’i tarihsel gerçeklikten çok, Avrupa’nın zihinsel imgeleri üzerinden temsil eder. Buradaki portre formu (uzun boyunlu, sert profilli, gevşek sarıklı, keskin konturlarla işlenmiş yüz) Osmanlı sultanlarına dair gerçek bir portre geleneğinden değil, yabancı hükümdarları tipleştiren Rönesans ikonografisinin şematik “Doğulu hükümdar” kalıbından türemiştir. Bu portre geleneği, Osmanlı sultanlarını çoğunlukla profilden gösteren, bireysel fizyonomiyi değil “Türk hükümdarı tipini” öne çıkaran bir üslup içerir. Bayezid’in bu şekilde, uzun sakallı ve sert bakışlı olarak resmedilmesi, Yıldırım Bayezid’e dair gerçek minyatür portrelerle örtüşmemektedir. Bu bağlamda gravür, Osmanlı padişahlarının Avrupalı okuyucular için tarihsel kişiliklerden çok siyasi semboller haline getirildiğini göstermektedir. Bu gravür ve kitapta ona eşlik eden metin, tarihsel doğruluk açısından sınırlı olmakla birlikte, 16. yüzyıl Avrupası’nın Osmanlı algısını, siyasi korkularını, polemiklerini ve “Türk imgesi”nin (Turkenbild) kültürel oluşumunu anlamak açısından son derece önemlidir. Bayezid’in hükümdarlığı Osmanlı tarihinde kurumsallaşma, genişleme ve büyük meydan savaşlarıyla anılırken Avrupa kaynaklarında bu dönem çoğu kez “Türk tehdidinin zirvesi” olarak sunulmuştur. Bu ahşap baskı gravür, iki farklı tarihsel hafızanın yani Osmanlı’nın kendi kronik geleneği ile Avrupa’nın dışarıdan ürettiği temsil biçiminin nasıl ayrıştığını göstermesi bakımından da değerlidir. Bu gravür Sebastian Munster tarafından yazılan Cosmographia Universalis … adlı kitap ilk olarak 1544 yılında yayınlanmıştır. Kitap yıllar içinde birçok baskı ve revizyondan geçerek 16. yüzyılın en önemli coğrafya ve tarih eserlerinden biri haline gelmiştir. Coğrafya, kartografya, doğa tarihi ve antropoloji alanlarında zengin bilgiler içeren kitap, yüzyıllar boyunca bilim insanları, kaşifler ve haritacılar tarafından yaygın olarak başvuru kaynağı olarak kullanılmıştır. Kütüphanemizde bulunan bu gravür Sebastian Munster’in Cosmographia Universalis …'nın 1628 tarihli Almanca baskısında yayınlanmıştır.