Son Bizans İmparatoru XI. Konstantinos Paleologos (Konstantin Dragases)

Açıklama

Bu ahşap baskı gravür, Bizans İmparatorluğu’nun son hükümdarı XI. Konstantinos Palaiologos’un (Konstantin Dragases) erken modern Avrupa’daki temsil geleneğini yansıtan şematik bir portresidir. Gravürdeki figür, tarihsel gerçek bir portre olmamakla birlikte, 16. yüzyıl Avrupası’nın Bizans imparatorlarına ilişkin hafızasını, ikonografik kalıplar ve sembolik unsurlar üzerinden yeniden yorumlayan bir görsel anlayışın ürünüdür. İmparatorun başındaki Bizans imparatorluk tacı (haçlı stemma), yanlardan sarkan inci süslemeli küpeler (pendilia) ve yoğun geometrik motiflerle bezenmiş loros ile sakkos karışımı tören giysisi, geç dönem Palaiologos saray ikonografisinin Avrupa’daki şematik karşılığıdır. Figürdeki tören asası (labarum benzeri uzun haçlı asa) imparatorun dünyevi ve ruhani otoritesini sembolize ederken, yoğun geometrik süslemelere sahip kaftan Bizans’ın eski ihtişamını, kaybolmuş bir imparatorluk kültürünün sembolik sürekliliğini temsil eder. Ancak burada dikkat çekici nokta, Avrupa sanatçılarının Bizans kostümünü kendi algı dünyalarına göre yeniden icat etmeleridir. Dolayısıyla giysi ve taç, tarihsel doğruluktan ziyade Avrupa’nın Bizans’a dair “uzak, yabancı ve kadim” imgesinin görsel bir yansımasıdır. Gerçek Bizans minyatür ve mozaiklerinde bu kıyafet çok daha ayrıntılı bir tören elbisesi formunda karşımıza çıkmaktadır. İmparatorun yüzü yaşlı, sakallı, ağırbaşlı ve biraz da melankolik betimlenmiştir. Bu tercih, XI. Konstantinos’un “son imparator” kimliğiyle ilişkilendirilen trajik ve kahramansı figürü Batı’da romantikleştiren anlatıların görsel bir uzantısıdır. Fetih sonrası Avrupa’da Konstantinos, hem kaybolan bir imparatorluğun sembolü hem de Hristiyan dünyanın Doğu’da yitirdiği bir “şehit-imparator” olarak idealize edilmiştir. Bu ikonografinin etkisiyle dönemin gravürlerinde onun bir bilge ve kaderine boyun eğmiş hükümdar olarak tasvir edilmesi sık rastlanan bir durumdur. Bu gravürün üretildiği 16. yüzyıl Avrupası’nda Bizans imparatorları artık tarihsel bir geçmişin figürleri olarak görülmekteydi ve hükümdar dizilerinde Osmanlı sultanlarıyla birlikte sıralanarak “Doğu hükümdarlığı geleneği”nin bir parçası olarak kavramsallaştırılıyorlardı. XI. Konstantinos’un Osmanlıların yükselişiyle sona eren bir imparatorluğun son temsilcisi olması, onun figürünü özellikle Batı Avrupa’da sembolik bir kırılma noktası haline getirmiştir. Bu gravür Sebastian Munster tarafından yazılan Cosmographia Universalis … adlı kitap ilk olarak 1544 yılında yayınlanmıştır. Kitap yıllar içinde birçok baskı ve revizyondan geçerek 16. yüzyılın en önemli coğrafya ve tarih eserlerinden biri haline gelmiştir. Coğrafya, kartografya, doğa tarihi ve antropoloji alanlarında zengin bilgiler içeren kitap, yüzyıllar boyunca bilim insanları, kaşifler ve haritacılar tarafından yaygın olarak başvuru kaynağı olarak kullanılmıştır. Kütüphanemizde bulunan bu gravür Sebastian Munster’in Cosmographia Universalis …'nın 1628 baskısında yayınlanmıştır.