Lazarillo de Tormes ve Kör Efendisi (veya Kör Adam ve Guzman d’Alfarache)

Açıklama

Bu gravür, Fransız ressam Theodule Ribot’nun 19. yüzyılda yaptığı ve gravür ustası Emile Masson tarafından oyulan bir kompozisyona dayanır; betimlediği sahne, doğrudan 16. yüzyıl İspanyol romanı “Lazarillo de Tormes”ten alınmıştır. Roman, sefalet içinde hayatta kalmaya çalışan küçük bir çocuğun, kör bir dilenciye hizmet ettiği dönemi anlatır ve bu sahne, Lazarillo’nun efendisinin sürahisinden gizlice şarap çaldığı anı betimler. Görselde, yaşlı ve kör bir adam elleriyle testiyi yoklarken, onun yanında dikkatle eğilmiş küçük çocuk (Lazarillo), yüzünde hem dikkat hem de kurnazlık taşıyan bir ifadeyle sürahiye yönelmiş şekilde gösterilmiştir. Bu sahne, yalnızca bireysel bir hikayeyi değil, aynı zamanda sosyal adaletsizliğe karşı çocuk zekasının ve hayatta kalma içgüdüsünün ifadesini taşır. Bu gravür aynı zamanda, 19. yüzyıl ortası Fransız kültüründe etkili olan “espagnolisme” akımı bağlamında da okunmalıdır. Espagnolisme, Fransız sanatçı ve yazarların 16. ve 17. yüzyıl İspanyol edebiyatına, özellikle de alt sınıflardan, dışlanmış ve marjinal karakterlerin yer aldığı gerçekçi hikayelere duyduğu ilginin adıdır. 1850’lerde Fransa’da yaygınlaşan bu eğilim, Ribot gibi sanatçılar aracılığıyla görsel sanata taşınmıştır. Ribot bu kompozisyonda, Lazarillo gibi karakterleri karikatürleştirmekten kaçınmış; aksine onların çaresizliğine, toplumdan dışlanmışlıklarına ve sert yaşam koşullarına insani bir derinlikle yaklaşmıştır. Gravürdeki karanlık tonlar, Rembrandtvari ışık-gölge kullanımı ve karakterlerin yoğun ifadeleri, Ribot’nun bu karakterlerle empatik bir bağ kurduğunu ve onların yaşam mücadelesini yücelten bir bakış geliştirdiğini göstermektedir. Gravürün altındaki başlık “L’Aveugle et Guzman d’Alfarache” (Kör Adam ve Guzman d’Alfarache) şeklindedir; bu da eserin, İspanyol Altın Çağı’na ait picaresque romanlardan biri olan Mateo Aleman’ın 1599 tarihli “Guzman de Alfarache” adlı yapıtına atıf yaptığını göstermektedir. Her ne kadar gravürün altında bu başlık bulunsa da, bu başlık görsel içerikle birebir örtüşmemektedir. Sahnenin anlatısı açıkça “Lazarillo de Tormes”in şarap hırsızlığı sahnesine dayanır. Bu başlık karışıklığı, büyük olasılıkla 19. yüzyılda picaresque türünün farklı örneklerinin birbiriyle sıkça karıştırılmasından ya da yayımcıların daha tanınır görünen bir başlığı tercih etmesinden kaynaklanmıştır. Hem “Lazarillo” hem de “Guzman” karakterleri benzer hayatlar sürseler de, kör efendiyle yaşanan bu özgün sahne yalnızca Lazarillo’ya aittir. Sonuç olarak bu gravür, hem edebi hem de sanatsal bağlamda çok katmanlı bir anlatı sunmaktadır. Yoksulluğun ve sosyal eşitsizliğin ortasında hayatta kalmaya çalışan bir çocuğun zekası, Fransız realizminin duyarlılığı ve espagnolisme etkisiyle birleşerek, izleyiciye yalnızca dramatik bir sahne değil, tarihsel bir sınıf hikayesi anlatmaktadır. Ribot ve Masson’un işbirliğiyle ortaya çıkan bu görsel, İspanyol alt sınıf edebiyatının Fransız sanatındaki yankısını, empatiyle yoğrulmuş güçlü bir natüralist ifade biçimiyle günümüze ulaştırmaktadır.