Bizans İmparatorluk Arması (Çift Başlı Kartal)

Açıklama

Bu ahşap baskı gravür, 16. yüzyılın erken modern Avrupa tarih kitaplarında sıklıkla kullanılan Bizans İmparatorluk Arması, yani çift başlı kartalı betinlemektedir. Gravürün yer aldığı sayfa, aynı eserde XI. Konstantinos Paleologos’un (Konstantin Dragases) tam figürlü portresiyle birlikte verilmiştir. Bu bağlam, çift başlı kartalın hem Bizans hanedan sembolü hem de “Roma İmparatorluğu’nun son temsilcisi” olarak görülen Konstantinos’un siyasi meşruiyetini işaret eden bir ikonografik unsur olduğunu göstermektedir. Çift başlı kartal, Bizans İmparatorluğu’nun özellikle Paleologos Hanedanı döneminde (1261–1453) imparatorluk simgesi haline gelmiştir. Doğu ve batıya bakan iki baş, ideolojik olarak Roma’nın hem Doğu hem Batı üzerindeki egemenlik iddiasını, yani universalis imperium anlayışını temsil etmiştir. Gravürde kartalın gövdesi güçlü ve geniş kanatlarla çevrelenmiş, pençeleri belirgin ve agresif biçimde işlenmiştir. Bu durum, hem Bizans ikonografisinin gücü vurgulayan estetik kodlarını hem de erken modern Avrupalı sanatçıların Bizans’ı “eski ama kudretli bir imparatorluk” olarak dramatize etme eğilimini yansıtır. Armanın kitapta, imparator portresinin hemen yanında yer alması tesadüf değildir. Tarih kitapları yazarları bu yerleştirmeyle, Konstantinos XI’in hükümdarlığının imparatorluk sembolüyle bütünleştiğini göstermek istemiştir. Bu kullanım, özellikle Avrupa’da 15.-16. yüzyıllarda Bizans’a duyulan nostaljinin, “kaybedilen imparatorluğun” görsel simgeler aracılığıyla yeniden hatırlatılmasıyla ilişkilidir. Dikkat çekici olan, bu gravürün Paleologos Hanedanı’nın gerçek armalarını birebir yansıtmamasıdır. Örneğin Paleologosların aile arması olan P-A-L-E harfli tetragrammatic cross (dört ateş demeti / fire-steels) burada yoktur. Bunun yerine sanatçı, Avrupa’da Bizans denilince en güçlü algıya sahip motif olan çift başlı kartalı merkeze yerleştirir. Bu durum, 16. yüzyıl kroniklerinin genellikle tarihsel doğruluk ile sembolik temsili aynı sayfada birleştiren karakterini açıkça gösterir. Dolayısıyla bu gravür, yalnızca Bizans’ın siyasi simgesinin bir betimi değil aynı zamanda Batı Avrupa’nın, İstanbul’un fethinden yaklaşık bir yüzyıl sonra hala Bizans mirasını kültürel bir referans ve bir uygarlık sembolü olarak yeniden üretme biçimini yansıtmaktadır. Bu gravür Sebastian Munster tarafından yazılan Cosmographia Universalis … adlı kitap ilk olarak 1544 yılında yayınlanmıştır. Kitap yıllar içinde birçok baskı ve revizyondan geçerek 16. yüzyılın en önemli coğrafya ve tarih eserlerinden biri haline gelmiştir. Coğrafya, kartografya, doğa tarihi ve antropoloji alanlarında zengin bilgiler içeren kitap, yüzyıllar boyunca bilim insanları, kaşifler ve haritacılar tarafından yaygın olarak başvuru kaynağı olarak kullanılmıştır. Kütüphanemizde bulunan bu gravür Sebastian Munster’in Cosmographia Universalis …'nın 1628 baskısında yayınlanmıştır.