19.Yüzyılın Ortasında İnsan Irkının Dünya Üzerinde Dağılımını Gösteren Etnografik Harita

Açıklama

“Dünyanın Etnografik Haritası” başlıklı ve 1850 tarihli harita, insan ırklarının dünya üzerindeki dağılımını betimlemeyi amaçlayan etnografik bir çalışmadır. "Royal Geographical Society" (Kraliyet Coğrafya Derneği) üyesi bir Alman haritacı olan Augustus Petermann tarafından hazırlanmış olan bu eser, 19. yüzyılda Avrupa’da hızla gelişen coğrafya, antropoloji ve filoloji disiplinleri, insan topluluklarını sınıflandırma yönünde çeşitli modeller ortaya koymuştur. Bu harita, bu disiplinlerin kesişiminde yer alan ve insan türünü fiziksel özelliklerine, dil gruplarına ve kültürel pratiklerine göre ayırmayı amaçlayan erken dönem etnografik kartografyanın bir örneğidir. Harita, insanlığı altı ana “ırk” altında toplamış ve her bir grubu detaylı biçimde alt kategorilere ayırmıştır. Bu sınıflandırma bugün bilimsel olarak geçersiz kabul edilse de, dönemin Avrupa merkezli antropolojik anlayışını yansıtması bakımından önemlidir. Ana Sınıflar Şöyledir. İrani Uluslar; Hint-Avrupa dil ailesine mensup halklar ile bazı Semitik ve Kuzey Afrika halklarını kapsar. Ermeniler, Araplar, Yahudiler, Tuaregler gibi etnik topluluklar bu grupta değerlendirilmiştir. Turani Uluslar; Ural-Altay, Çin-Tibet ve Malayo-Polinezya halklarını kapsar. Türkler, Moğollar, Fin-Ugor halkları, Malaylar, Japonlar, Çinliler ve Eskimolar bu gruptadır. Harita, Türk halklarını hem Osmanlı hem de Orta Asya’da temsil etmektedir. Zenciler (Negroes) Sahra Altı Afrika halkları, Mandingolar, Fûlalar, Ashantililer, Kafirliler gibi kabileler bu sınıfa dahildir. Ayrıca Doğu Afrika kıyılarındaki Swahili halkları da belirtilmiştir. Hotantotlar ve Bushmenler (Kuekue); Güney Afrika'daki Khoisan halklarını temsil eder. Bu gruplar dönemin Batılı antropolojisinde "ilkel" ve "ayrık" olarak değerlendirilmiştir. Pelajik Zenciler ve Alforalar; Melanezya, Papua Yeni Gine ve Avustralya yerlilerini kapsar. Papualar, Alforous halkları gibi “okyanus zencileri” olarak adlandırılan halklar bu sınıfa alınmıştır. Yerli Amerikalılar; Kuzey, Orta ve Güney Amerika’daki yerli halklar; Algonkinler, Aztekler, İnka Quechuaları, Patagonyalılar, Guaraniler gibi geniş bir yelpazede ele alınmıştır. Harita, tarama desenleri ve renk kodları ile ırksal dağılımı ifade eder. Aynı coğrafyayı paylaşan gruplardan hangisi baskınsa o temsil edilir; eşitlik varsa çizgisel gölgeleme kullanılmıştır. Alt kısımdaki portre anahtarı, dönemin "ırk tipolojisi" anlayışını temsil eder. Bu figürler: Apollo Belvedere (Avrupalı), Moğol, Zenci, Hotantot Kadını, Papua, Kızılderili Şefi gibi tipik antropolojik karakterlerdir. Bu ikonografi, Avrupalı figürün merkezi konumda olmasıyla, dönemin hiyerarşik ırk anlayışını da görselleştirir. Bu harita, günümüz biliminde ırk kavramının biyolojik bir temelden ziyade, toplumsal bir inşa olduğunun kabul edilmesiyle birlikte eleştirel biçimde değerlendirilmelidir. Petermann’ın bu etnografik haritası, yalnızca insan topluluklarının coğrafi dağılımını değil, aynı zamanda 19. yüzyılın bilimsel bilgi üretimi ile sömürgeci zihniyetin nasıl iç içe geçtiğini de göstemesi açısından önemlidir. Bugün bu tür haritalar, tarihsel antropolojinin, kartografyanın ve kültürel eleştirinin kesişiminde çok katmanlı bir analiz imkanı sunmaktadır.