Padişah II.Selim

Açıklama

Bu Almanca ahşap baskı gravür, başlığında yer alan “Zelymus - der Dreizehende Türkisch Keyser” (Selimus, Türk İmparatorlarının On Üçüncüsü) ifadesiyle, Osmanlı padişahı II. Selim’in erken modern Avrupa görsel kültüründeki temsillerinden birini oluşturmaktadır. Avrupa’da 1520-1560’lı yıllarda hızla yaygınlaşan Osmanlı hükümdar portreleri, hem gravür ustalarının “Türckenbücher” olarak bilinen Türk konulu kitaplara yönelik talebi karşılaması hem de Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa siyasetindeki ağırlığının görsel kültüre yansımasıyla ilişkilidir. Bu eserlerde padişahlar genellikle ardışık bir hanedan dizisi halinde, “Türk imparatorlarının kaçıncısı” oldukları belirtilerek sunulurdu. Onbirinci Osmanlı Padişahı olan II. Selim için kullanılan “on üçüncü imparator” ifadesi kronolojik olarak eksik olsa da, bu durum sanatçıların Osmanlı hanedan silsilesini batı kaynaklarına göre hesaplamalarından kaynaklanır. Ayrıca, erken modern Avrupa’nın Osmanlı tarihine dair sınırlı bilgi birikimini göstermesi bakımından da önemlidir. Portrede II. Selim, Batılı sanatçıların Osmanlı hükümdarlarını temsil ederken sıklıkla başvurdukları tipikleştirilmiş “Şark hükümdarı” estetiği içinde betimlenmiştir. Padişah, geniş tülbent sarığı, üzerinde tüy bulunan külah biçimli bir sorguç ve yoğun tarama çizgileriyle hacim kazandırılmış sakalıyla hem törensel hem de egzotik bir figür olarak sunulmaktadır. Üzerindeki kaftan, batı gravürlerinde yaygın biçimde görülen, gerçekte Osmanlı saray modasını tam olarak yansıtmayan ancak sanatçının “doğuya özgü ihtişam” anlayışına uygun biçimde zengin desenli bir kıyafetle tasvir edilmiştir. Bu tarz betimlemeler, II. Selim'in tarihsel kişiliğiyle doğrudan örtüşmese de, Osmanlı padişahlarını Avrupa’da güç, zenginlik ve kültürel farklılık ekseninde tanımlayan bir ikonografik geleneğin parçasıdır. Bu gravür, II. Selim’in saltanatına ilişkin doğrudan tarihsel bir sahneyi aktarmasa da, erken modern Avrupa’da Osmanlı padişahlarına dair görsel hafızanın nasıl kurulduğuna, Osmanlı hükümdarlarının Batı’da nasıl “kataloglandığına” ve sanatsal olarak nasıl temsil edildiğine dair dikkate değer bir örnek sunmaktadır. Ayrıca, gravür, keskin kontur çizgileri, yüz ve kumaşlarda kullanılan yoğun paralel taramalar ve kareye yakın sınır çizgisiyle çerçevelenmiş kompozisyon gibi özellikleriyle 16. yüzyıl Alman ahşap oyma (Holzschnitt) tekniğini yansıtır. Bu gravür Sebastian Munster tarafından yazılan Cosmographia Universalis … adlı kitap ilk olarak 1544 yılında yayınlanmıştır. Kitap yıllar içinde birçok baskı ve revizyondan geçerek 16. yüzyılın en önemli coğrafya ve tarih eserlerinden biri haline gelmiştir. Coğrafya, kartografya, doğa tarihi ve antropoloji alanlarında zengin bilgiler içeren kitap, yüzyıllar boyunca bilim insanları, kaşifler ve haritacılar tarafından yaygın olarak başvuru kaynağı olarak kullanılmıştır. Kütüphanemizde bulunan bu gravür Sebastian Munster’in Cosmographia Universalis …'nın 1628 tarihli Almanca baskısında yayınlanmıştır.