Mermer Kule, Yedikule Zindanları, İstanbul

Açıklama

Bu gravür, Bizans döneminin sonlarına tarihlenen ve günümüzde İstanbul’un Yedikule semtinde yer alan Mermerkule (Marble Tower) olarak bilinen yapıyı konu edinmektedir. Görselde, Marmara kıyısında yükselen dört katlı masif kule ile ona bitişik perde duvarları ve iç içe geçmiş savunma yapıları, dramatik bir perspektif içinde betimlenmiştir. Gravür, aynı zamanda kuleye yaklaşan figürler ve denizde seyreden Osmanlı yelkenlileriyle dönemsel bir sahne canlandırması da sunmaktadır. Mermerkule, Theodosius Surları ile Marmara Deniz Surlarının kesiştiği köşede konumlanır. Dört katlı ana kule, doğusundaki bastion (çıkıntılı burç), iki yapı arasında uzanan mazgallı perde duvar ve iç avluda yer alan sarnıç kalıntılarıyla birlikte, yapının hem ikamet hem de savunma amacıyla inşa edilmiş müstahkem bir kompleks olduğunu ortaya koyar. Bu yapı grubunun büyük bir bölümü 20. yüzyıldaki sahil yolu düzenlemeleri sırasında tahrip olmuş, alt seviyeleri ise günümüzde toprak altında kalmıştır. Günümüzde görülebilen alt bölüm devşirme taş ve mermer bloklarla, üst katlar ise taş ve tuğla sıralarla örülmüştür. Polikrom kemerler ve duvar bezemeleri, Son Bizans dönemi mimarisine özgü karakteristikler taşır. Kullanılan malzeme ve süslemelerde yoğun bir şekilde spolia (devşirme yapı malzemesi) göze çarpar. Tarihikaynaklarda bu kompleksin, Theodoros Palaiologos Kantakuzenos’un sarayı olduğuna dair iddialar öne sürülmüşse de, bu yorum daha sonra revize edilmiştir. Zira İoannes Khortasmenos’un bahsettiği saray yüksek bir tepe üzerinde tanımlanırken, Mermerkule'nin konumu doğrudan deniz kıyısındadır. Bu durum, sarayın Mermerkule’de değil, başka bir yerde olması gerektiğini düşündürmektedir. Bununla birlikte, yapının İmparator V. İoannes Palaiologos dönemine (1341–1391) ait olması oldukça güçlü bir olasılıktır. Yazılı kaynaklara göre, 1389’da torunu VII. İoannes Palaiologos’un isyanı sırasında, V. İoannes kendini korumak amacıyla ikamet ve savunma amaçlı bir hisar (kastron / poliknion) inşa ettirmiştir. Bu yapı, 1391 yılında, Osmanlı sultanı I. Bayezid’in tehdidiyle büyük ölçüde yıktırılmıştır. Yapının kaynaklarda καστέλιον τῆς Χρυσείας (Chryseia Hisarı) veya τὸ τῆς Χρυσείας πολίχνιον (Altın Kapı şehirciği) olarak geçtiği bilinmektedir. Ayrıca bu kompleksin, Altın Kapı’ya çok yakın, hatta kendi limanı olan bir yapı olduğu belirtilmiştir. İnşa sürecinde Mokios Bazilikası, Tüm Azizler Kilisesi ve Kırk Şehitler Kilisesi’nden alınan devşirme yapı taşlarının kullanıldığı da aktarılmaktadır. Mimari detaylar, malzeme kullanımı, görsel betimlemeler ve tarihibelgeler ışığında yapılan son değerlendirmeler, Mermerkule kompleksinin bu poliknion yapısıyla özdeşleşebilecek en güçlü aday olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla bu gravür, yalnızca İstanbul’un sur mimarisinin bir bölümünü değil, aynı zamanda geç dönem Bizans’ın siyasi mücadelelerini, şehir içi güvenlik kaygılarını ve mimariçözümlemelerini belgeleyen önemli bir görsel kaynaktır.